وى اند ( 1 ) ، و « من » عقلا را باشد و « ما » لما لا يعقل ، و قوله : * ( وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ ) * ، « ما » محتمل است دو وجه را ، يكى آن كه : استفهامى باشد ، يعنى اين مشركان را كه با او انباز گرفته‌اند چه چيز را متابعت مىكنند ، و صورت استفهام باشد و مراد تقريع و تقرير ، يعنى هيچ چيز را متابعت نمىكنند كه آن را اصلى باشد . و وجهى دگر آن كه : « ما » نفى را باشد ، يعنى متابعت نمىكنند اين مشركان شريكانى را كه ايشان بر حقيقت شريكان خدايند ، جز كه ايشان به تسميهء نا واجب نا مستحقّ ايشان را آله و معبودان خود مىخوانند و اعتقاد مىكنند ، بيانش : * ( إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ) * ، « ان » به معنى « ما » ى نافيه است ، متابعت نمىكنند الَّا ظنّ و گمان را و بر هيچ علمى حاصل نشده‌اند - و هر دو وجه به يكديگر نزديك است . * ( وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ) * ، و ايشان جز دروغ نمىگويند ، و معنى آيت تحريص و تقدير ( 2 ) مكلَّفان است بر توحيد و اخلاص عبادت خداى را تعالى ، و آن كه با او شرك نيارند كه آنان كه شرك آرند ( 3 ) حاصلند على [ لا ] ( 4 ) شىء و لا بصيرة . * ( هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ ) * ، تا آنگه ( 5 ) چون خلقان را به توحيد و عبادت دعوى مىكردند ( 6 ) ايشان را تنبيه كرد بر ادلَّه‌اى كه به آن توصّل توان كردن به توحيد او ، و آن افعالى است كه قديم تعالى مختص است به قدرت بر آن ، گفت : او آن خداى است كه شب را به لباس و جامهء خواب شما كرد تا در او بيارامى ، يعنى چنان كه جامه مرد را ( 7 ) و عيبهاى اندام او پنهان كند شب همچنين است ، به تاريكى بر خلقان و احوال ايشان پردگى كند و پوشيدگى آرد ، از اين جا گفت شاعر : اللَّيل للعاشقين ستر يا ليت او قاته تدوم و قيل : اللَّيل اخفى للويل . آنگه گفت : بيرون از آن كه پرده و پوشش تو است ، جاى آرام اوست ( 8 ) ، آرامگاه تو است تا تو از رنجهاى [ ر ] ( 9 ) وز و تاختن و رفتن و سعى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : او اند . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : تقرير . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : آوردند ، مل : آورند . ( 9 - 4 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 5 ) . مل : آنگاه . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : دعوت كرد . ( 7 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : مردم را . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : تو است .